Kişisel Koruyucu Donanımların Seçimi, İncelenmesi ve Bakımı

Çalışma hayatı içerisinde hergün biraz daha yer almaya başlayan Kişisel Koruyucu Donanımlar (KKD), yapılacak işi karşılayacak nitelikte seçilmesi, kullanıcılarına ergonomik açıdan uyum sağlaması, kullanıcı eğitimlerinin planlanması, bakım ve kontrollerinin yapılması gibi bir hiyerarşisi olan detaylı bir çalışma isteyen iş sağlığı ve güvenliği alanında yapılacak olan tüm çalışmaların sonuç vermediği durumda en son başvurulması gereken bir başlıktır.

 Her ne kadar iş sağlığı ve güvenliği alanında yapılacak olan çalışmaların hiyerarşisinde en son Kişisel Koruyucu Donanıma başvurulması prensibi yer alsa da, yazılı- görsel materyallerin tasarımında, kamu spot reklamlarında iş güvenliğinin önemini vurgulayan çalışmalarda baret, iş ayakkabıları kullanılan en bilinen Kişisel Koruyucu Donanım olmaktadır.

 İş yerlerinde Kişisel Koruyucu Donanım satın alma süreçlerinin yönetiminde genel olarak her ne kadar finansal değerlendirmeler belirleyici olsa da, seçim sürecinde Kişisel Koruyucu Donanımın bulunduğu kategoriye göre AT tip incelemesi, standartlara uygun üretilmiş olması, CE uygunluğuna sahip olması gibi birçok başlık değerlendirme süreçlerinde göz önünde bulundurulmalıdır. Kişisel Koruyucu Donanımın seçiminde akredite laboratuvarlarda testlerinin yapılması ve EN standartlara uygunluğunun belgelendirilmesi sorgulanmalıdır.

 Ülkemizde Kişisel koruyucu donanımların taşıması gereken nitelikler ve üretim koşulları “Kişisel Koruyucu Donanımlar Yönetmeliği” ile tanımlanmıştır. Yönetmelik içerisinde CE işaretinin kullanımı, AT tip incelemesi ve KKD’lerin kategorizasyonu açıklanmıştır. AT tip incelemesi, ürünün teknik tasarımını incelediği ve bu tasarımın teknik mevzuatın ilgili kurallarına uygun olduğunu doğruladığı ve tasdik ettiği bölümü ifade etmektedir. KKD’ler kullanım şekilleri ve karmaşık veya basit yapılarına göre kendi içlerinde 4 kategoriye ayrılmıştır;

 Kategori 0, KKD yönetmeliği kapsamına girmeyen basit yapılı kişisel koruyucu donanımlardır. Kategori 1, Tasarımcı tarafından, kullanıcının kendisinin değerlendirebileceği kabul edilen, tedrici olarak ortaya çıkan ve zamanında fark edilebilir derecede düşük düzeydeki risklere karşı koruma sağlayan basit yapıdaki kişisel koruyucu donanımlardır. Kategori 2, Kategori 1 ve kategori 3’ün dışında kalan tüm kişisel koruyucu donanımlardır. Kategori 2’ye dahil olan kişisel koruyucu donanımların belgelendirilmesi, Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliğinin 9 uncu maddesinde belirtildiği şekilde, onaylanmış kuruluş tarafından model kişisel koruyucu donanım için AT tip inceleme belgesi düzenlendikten sonra, üretici tarafından AT uygunluk beyanı düzenlenmesi esasına göre yapılır. Kategori 3,  Ani olarak ortaya çıkan tehlikeler karşında kullanıcının zamanında fark edemeyeceği düşünülen, hayati tehlike oluşturarak, sağlığı geri dönüşü olmayan veya ciddi derece zarar verebilecek risklere karşı koruma sağlayan karmaşık yapıdaki kişisel koruyucu donanımlardır.  Bu kategoriye ait KKD lerin AT tip  inceleme belgesi onaylı kuruluşlar tarafından düzenlenmelidir. Akredite labratuvarlar tarafından testlerinin yapılarak standartlara uygunluğu belgelendirilmelidir. Kategori 3 kişisel koruyucu donanımlarının en yaygın kullanılanı yüksekte çalışma ekipmanlarıdır.

 KKDlerin yanlış seçilmesi durumunda, koruyucu ekipmanların kazalara neden olması kaçınılmazdır. Örneğin kaynak işinde çalışana kaynak maskesi yerine şeffaf koruyucu gözlük verilmesi çalışanın zarar görmesine neden olabilir. Yüksekte yapılan çalışmalarda kullanılan şok emicilerin düşme mesafesinin yeterli olmadığı yüksekliklerde kullanılıyor olması, emniyet kemerinin kullanılmasına rağmen ölümle sonuçlanan kazalara neden olabilir. Sadece ekipmanın yanlış seçilmesi kazaların olmasına neden değildir. Kullanıcının ekipmanı kullanmadan önce göz kontrolünü yapmaması, KKD kullanım ve bakım eğitimlerinin çalışanlarca alınmış olmaması, bakımının yapılmamış olması, yapılan çalışmanın doğru tanımlanmamasına bağlı olarak koruyucunun kapasitesini aşan bir çalışma olması gibi nedenleri diğer nedenler arasında sıralayabiliriz.

 Kişisel Koruyucu donanımların işyerlerinde kullanılması hakkında yönetmeliğin 6. Maddesinde tanımlı olan bakım, onarım ve periyodik kontroller işverenlerce dikkate alınmayan önemli bir başlıktır. Çalışanların kişisel koruyucularını hangi şartlarda saklamaları, göz kontrollerinin nasıl yapılması gerektiği düzenlenecek eğitimlerle anlatılmalıdır. Periyodik kontroller yapılmasında üretici firmaların önerileri doğrultusunda planlamalar yapılmalıdır. Yönetmelik içerisinde 6. Maddenin 2. bendinde tanımlanan “Kişisel koruyucu donanımlar talimatlara uygun olarak kullanılır, bakımı ve temizliği yapılır. Talimatlar çalışanlar tarafından anlaşılır olmak zorundadır.”  ifadesinde bakım onarım konusunda yetkili kurum/kişi yeterince açık ifade edilememiştir. Kişisel koruyucuların bakımlarının yetkin kişiler tarafından yapılması gereklidir. Eğitimi ve yetkinliği olmayan kurum/kişilerce Kişisel Koruyucu Donanımların bakımının yanlış yapılması, aşınmasına, dayanıklılığının azalmasına ve koruyucu kapasitesinin azalmasına neden olabilir. 

 

Kişisel Koruyucu Donanımın bilinçli ve bilgili kişilerce kontrolünün yapılması doğru olandır. Şöyle ki; kullanılan donanımın herhangi bir hasarının olmaması o ekipmanın sağlam olduğu anlamına gelmez. Yani bazen gözle görünen bir şeyin olmaması, gözle görünmeyen diğer hususları ele almamız gerektiği gerçeğini ortadan kaldırmamalıdır. Bir örnekle ifade etmek gerekirse, baret kontrolünü düşünecek olursak; hasar almamış, gayet temiz kullanılmış bir ekipman var sayalım hatta hiç kullanılmamışta olabilir. Kontrolü sağlarken + bir soru daha ilave etmemiz gerekmektedir; Bu donanımın raf ömrü ne kadardır? EN 397 standarda sahip baretlerin raf ömürleri plastik hammaddelerine göre 3 ila 5 yıl arasında değişmektedir. Fakat baret içliğinin ise raf ömrüne baktığımızda 1 yıla kadar düştüğünü görüyoruz. Yani söylemek istediğim şu ki; bir ekipmanın kontrolünü yapmak demek sadece hasar aramak demek değildir. Aynı zamanda ekipmanı bir bütün olarak değerlendirmekten ziyade, tüm aparatlarını her bir parçasını ayrı ayrı incelemek doğru kontrolü sağlamak adına ciddi önem arz etmektedir. En ince ayrıntısına kadar bakmak gerekir. Bu nedenle kontrolü yapan kişilerin yetkin ve bu ekipmanları kullanan kişilerinde, yetkin kişiler tarafından gerekli bilinçlendirme ve bilgilendirme eğitimlerine tabi tutulmaları esastır.

Doğru bilinen en yaygın yanlışlardan bir diğeri de Kişisel Koruyucu Donanımların tehlikeyi yok etmesidir. Kişisel Koruyucu Donanımlar tehlikeyi yok etmek için tasarlanmazlar. Kişisel Koruyucu Donanımlar potansiyel tehlikelerin ortadan kaldırılması konusunda yapılan tüm çalışmaların sonucunda, tehlikenin yok edilememesi durumunda başvurulan, tehlikenin şiddetini azaltmaya yardımcı olan ekipmanlardır. Her ne kadar konu iş güvenliğine geldiğinde baretten, maskeden ve iş ayakkabısından bahsediyor olsak da, aslında başarı işyerinde çalışanlara kişisel koruyucu donanım kullanmaya gerek duyulmadığı işyerlerinin tasarlanmasıdır.